पाणीदार मठ्ठा

अशात एका मित्राला मी पूर्वी लिहिलेलं काही हवं होतं. त्याच्याकडून ते डिलीट झालं होतं. ते शोधायला मलाही जरा वेळ लागला. पण शोधता शोधता जुनं लिहिलेलं परत बघावं लागलं. आपलेच जुने फोटो बघायला कधी छान वाटतं तसं मीही मीच पूर्वी लिहून ठेवलेलं वाचण्यात गुंग झालो. 

वाचतांना दोनतीन गोष्टी लक्षात आल्या. पहिली म्हणजे माझी लिहिण्याची एक शैली आहे - सध्याच्या मराठीत ज्याला स्टाईल म्हणतात ती. मला फार गंभीर लिहिता येत नाही! लिखाण फार गंभीर व्हायला लागलं की माझ्या लिखाणात काही फालतूपणा असतो. विनोद असतो (बऱ्याच वेळा तो विनोदाचा केप्र (केविलवाणा प्रयत्न!) असतो, हा भाग वेगळा). या नादात काही गंभीर, क्वचित महत्वाचा मुद्दा माझ्या लिखाणात उठून दिसता‌ दिसता निसटून जातो का काय अशी शंका मनात यावी इतपत.  

दुसरं असं, की मी लिहितो त्यात मुद्दा कमी आणि फापटपसारा जास्त असंही असतं. एखाद्या AI program ला माझा लेख देऊन 'यातले मुख्य मुद्दे सांग' असं विचारलं तर तो program याचं उत्तर नक्की काय द्यायचं यासाठी बुचकळ्यात पडण्याची शंका जास्त आहे. माझ्या लिखाणात बरेचदा माझे अनुभव डोकावतात. माझ्या आजूबाजूची मंडळी (बऱ्याच वेळा बायको) असतात. म्हणजे माझे सगळे अनुभव जर लिहून झाले तर‌ नवीन काही लिहायला माझ्याकडे काही उरणार नाही! 'कल्पना' - एखाद्या न घडलेल्या गोष्टीची गोष्ट - हे माझ्या लिखाणात फार कमी वेळा दिसतं. तिरकस लिहिण्यात माझी प्रतिभा जास्त रमते. कल्पनाविलास तिला फार आवडत नाही. कदाचित यामुळेच मी लेख जास्त लिहितो, कथा कमी - जवळजवळ नाहीच - लिहितो. आयुष्याबद्दल काही फार गहन, गंभीर, एखादं परम सत्य असाही विचार मी मांडत नाही. माझं आयुष्य चाकोरीबद्ध आहे. त्यात फार नाट्यमय प्रसंगाची रेलचेल नाही - मग माझ्या लिखाणात तरी ती कुठून येणार? 

 

हे का जाणवलं? तर एकदा विमानतळावर कुणाला तरी आणायला गेलो असताना तिथे दोनेक तास वाट पहात होतो. तेव्हा तिथे असलेल्या एका मेडिकल बूथवरच्या दोन मुलींबद्दल (त्यांना काहीच काम नसल्याबद्दल) मी एक लेख लिहिला होता - फार मोठा नाही - चारपाच परिच्छेद असतील. मित्रांच्या ग्रुपवर पाठवला. नेहेमीप्रमाणे 'शांततेने' त्याचं स्वागत (असं मी म्हणतो. मित्रांनी बहुधा दुर्लक्ष केलं!) झालं, पण एकाने लिहिले - 'लेख छान आहे. एकतर शुद्ध मराठीत आहे आणि जिथे मुळात काही विषयच नाही तिथे तू पन्नास ओळी खरडल्या आहेस! त्यासाठी तुझं कौतुक!' 

त्यावेळी काही वाटलं नाही पण आज परत एकदा माझेच लेख वाचताना ती कॉमेंट आठवली. मग प्रत्येक लेख वाचताना, या लेखात मला काय सांगायचंय - याचा विचार करायला लागलो. फार काही त्यात नसतं, हे जाणवून गेलं. आणि प्रकर्षाने जाणवलं असावं कारण यावेळी ते खुपलंच. 

हे असं आहे तर मग मी का लिहितो? माऊली म्हणून गेल्यात - 'राजहंसाचे चालणे,  जगी जालिया शहाणे, म्हणोन काय कवणे, चालाविचे ना!' या धर्तीवर मला वाटतं म्हणून मी लिहितो हे एक. शब्दसृष्टिचा मी ईश्वर तर नक्कीच नाही - पण त्या सृष्टीत मी एखादा कारकून, गेला बाजार चपराशी तरी असणार. त्यामुळे मी लिहितो! मला लिहावं लागतं! 

दुसरं असं, की 'चला, आता आज शंभर ओळी लिहायच्या आहेत' असं‌ म्हणत मी कधीच लिहू शकत नाही. कधीतरी अचानक डोक्यात चक्र फिरायला लागतात. लिहिल्या शिवाय चैन पडत नाही - मग एकामागोमाग एक शब्द टाईप होत जातात. लेख तयार होत जातो. सांगण्यासारखं फार काही नसतंच, पण शब्दांचा कापूस पिंजला जातो. वजन वाढत नाही, पण बरंच काही मोठं आहे असा मात्र आभास मी देत राहतो. 

बरं, एकदा लिहिलेलं परत तेच लिहिता येत नाही. डोक्यात असलेली शब्दरचना डोक्यातून बाहेर पडून कागदावर (स्क्रीनवर!) उमटली, की ती बाहेरच पडली. परत तशीच जमणं महामुश्कील. सटवाईला जसं नवजात शिशूच्या कपाळावर आपण भविष्य काय लिहिणार आहे हे लेखणी कपाळावर टेकवेपर्यंत माहीत नसतं, तसंच माझ्या मनातला विचार काय शब्दरचना घेऊन बाहेर पडणार आहे, याचं मलाही कुतूहल असतं! 

तिसरं observation असं की मी दोन तीन पानी लेख लिहितो. ही सुद्धा एक मर्यादा आहे. कदाचित ते वर लिहिलेल्या पहिल्या मुद्द्याशी निगडित आहे. कथाबीज छोटं असल्याने त्यात किती पाणी घालून वाढवणार? लिखाण आहे, मठ्ठा नाही! पण सध्याच्या low attention spanच्या जमान्यात माझे थोडेफार वाचक टिकून राहायला त्याची मदत होत असावी! 

डोक्यात वाफ दाटली की लिहायचं हे माझं प्राक्तन असावं. कुणी वाचक असो नसो, मी स्वतः एक हक्काचा वाचक माझ्या लिखाणासाठी नक्कीच आहे. तो वाचक चोखंदळ आहे. तोही माझ्या शैलीच्या प्रेमात आहे, आयुष्यासाठी काही गहन, गंभीर विचार आहे का या बाबतीत तो फार पर्टिक्युलर नाही. काही छान, मिस्किल वाचायला मिळतंय ना - एवढंच तो बघतोय. जोपर्यंत तो वाचतोय, तोपर्यंत लिहायला मला प्रॉब्लेम नाही! 

अभिजित टोणगांवकर / सप्टेंबर - २०२६

आठवणींमागची माणसं

माझ्या बायकोची ढोबळी मिरचीच्या भाजीची एक रेसिपी आहे. काही खास प्रसंगी ती त्या पद्धतीने ती भाजी करते. आणि बहुधा खाणाऱ्यांपैकी कुणीतरी तारीफ करतंच - मग त्या रेसिपीची कथा सांगितली जाते. बंगलोरला राहायला गेल्यावर - काहीतरी लांबचीओळख निघाली आणि मुळच्या धारवाडच्या, पण नोकरी निमित्ताने बंगलोरला स्थायिक असलेल्या एका 'अंकल-आंटीं'नी आम्हाला 'दत्तक' घेतलं होतं. त्यांचं मराठी खास धारवाडी होतं. खरंतर त्यांची स्वतःची मुलं आमच्यापेक्षा दोन पाच वर्षांनी लहान होती. पण त्यांच्या आमच्या तारा जुळल्या हे खरं. 

तर मीनलला त्यांनी ती पद्धत शिकवली. तिलाही ती छानच जमली - आणि मग तिने ती स्वतःच्या पोतडीत जमाच केली. आता ही गोष्ट सुद्धा तिसेक वर्ष जुनी. मला छान असं वाटतं की ती भाजी झाली की आंटींची आठवण निघते. त्या कुटुंबाच्या आमच्यावरच्या मायेची गोष्ट निघते. मग नंतर निवांत वेळ मिळाला की बायको आणि मी अंकल-आंटींची आठवण काढतो. 'फोन करायला हवा बरका' असंही म्हणतो. क्वचित कधी फोन होतोही. आठवण जागी राहते. 

अशीच एक नेहमी निघणारी आठवण माझ्या मावशीची. कधीतरी तिच्याकडे जेवायला गेलो असताना खाल्लेली दाणे जिऱ्याची कोरडी चटणी. फारच आवडली म्हणून 'कशी केलीस?' असं विचारून आजही त्या पद्धतीने ती चटणी घरी होते - आणि हमखास मावशीची आठवण निघते. परवा तिला भेटलो, तेव्हा तिला हे सांगितलं. तर खास तिच्या स्टाईलमध्ये हसत म्हणाली, 'अरे, किती साधी चटणी असते ती! आणि तुला कधी सांगितली? मला तर बाई नाही आठवत!' गोष्ट त्या चटणीची नाहीच आहे, गोष्ट आठवणींची आहे. 

पदार्थांचं आपलं नाव. त्या निमित्ताने काही खास व्यक्तींच्या आठवणी निघतात - छान गप्पा होतात (चयकोबाचा चडमु चकठी असेल तर 'ही काय चहा प्यायची वेळ आहे का?' हा प्रश्न न येता चहा होतो!). 

सगळ्याच अश्या आठवणी स्वयंपाकघरातील नसतात. आता दहा वर्षे झाली, मुलगी शिकण्याच्या, मग नोकरीनिमित्ताने घराबाहेर पडली. मधे आली होती. सकाळी चहा घेत गप्पा मारत होतो तेव्हा दुध आलं. प्लॅस्टिकच्या पिशवीत. वरती गाठ. मी नेहेमीप्रमाणे कात्रीने गाठ कापणार तो, तिने मला थांबवत, कात्री न वापरता गाठ कशी सोडायची ते दाखवलं! ती आली होती चारच दिवसांसाठी. पण आता दररोज दुधाच्या पिशवीची गाठ सोडताना, 'आपल्याला हे मुलीने शिकवलं' हे डोक्यात येऊन जातं - रोज बोललो नाही तरी तिचा विचार येऊन जातो! 

बंगलोरला आलो तेव्हा घरची एक प्रथा म्हणून श्रावणात सत्यनारायण पूजा आम्ही करायला सुरुवात केली. त्यानिमित्ताने घरात एक चांगला कार्यक्रम आणि मित्रांना घरी बोलवायला कारण - असा दुहेरी हेतू त्यात होता. पहिल्या वर्षी आई-वडील तिथे होते, तेव्हा बाबांनी पूजा सांगितली. 'आता दरवर्षी श्रावणात पूजा करत जा. पण प्रत्येक श्रावणात मी असेनच असं कसं होईल? तेव्हा ही पूजा कशी करायची ते सांगतो' असं म्हणून त्यांनी मला एक पद्धत लिहून दिली. महामहोपाध्याय सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी लिहिलेलं 'नित्य पूजा' या शीर्षकाचं एक पुस्तक बाबांनी मला दिलं. त्यातून षोडशोपचार पूजा कशी करायची या संदर्भातील प्रकरणे आणि योग्य ते उपविभाग यांचे नंबर लिहून दिले. आणि ते करत असताना त्यांच्याच काही लक्षात आलं - 'अरे इथे हे एक बदललंस की गणेश पूजन होईल, आणि हे असे बदल कर - लक्ष्मी पूजनाची पूजा होईल!' 

तसे माझे बाबा अगदी धार्मिक नसले तरी रोजची पूजा त्यांची साग्रसंगीत असे. घरातल्या मोठ्या पूजा - सत्यनारायण, गौरी-गणपती‌ - यासाठी कायमच घरी कोणी गुरुजी येत असत. त्या पार्श्वभूमीवर या परक्या प्रदेशात - याला आपल्या पद्धतीने पूजा सांगणारे गुरुजी कसे मिळणार? तेव्हा स्वतःच्या भूमिकेशी मुरड पण व्यावहारिकतेची सांगड घालत त्यांनी मला योग्य मार्ग दाखवला होता. मी स्वतः ही पद्धत दोन पाच जणांना सांगून त्यांना मदत केली आहे. 

घरातले सगळे व्यवहार आम्हा मुलांच्या हातात सोपवल्यानंतर असेच परत बंगलोरला आले होते, तेव्हा हा विषय निघाला. मी, त्यांनी, त्यांचा (आम्हाला वाटलेला) हा कर्मठपणा बाजूला ठेवल्याबद्दल आश्चर्य, कौतुक व्यक्त केलं.  'अरे, एकतर आपण पुण्यात करतो तशी पूजा इथे शक्य नाही. मग तू फक्त हळदकुंकू वाहून पूजा करणार त्याऐवजी षोडशोपचार पूजा तुला जमेल तशी करशील हा विचार मी केला! थोडा स्वार्थीच म्हण!' वडील हे रसायन एकाच वेळी पुर्णपणे समजत नाही हेच खरं. आज प्रत्येक वेळी या पद्धतीने पूजा करतो, तेव्हा बाबांची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. हे किती छान आहे! 

'मला सगळं कळतं, मला कुणी काही शिकवू नका...' असं म्हणणं शक्य आहे, पण मग या अशा आठवणी कशा तयार होणार? आणि जगणं म्हणजे 'आला दिवस ढकलला' एवढंच थोडंच असतं? आयुष्य रंगीत करायला आठवणी हव्यातच. भरपूर अनुभव घ्यावेत, गडबड करावी, गोंधळ घालावेत, आयुष्य आठवणींनी उपभोगावे. आणि त्यांच्याबरोबर आठवणींच्या मागची माणसं पण आठवावीत. त्याच्याशिवाय काय मजा? 

अभिजित टोणगांवकर/ सप्टेंबर - २०२६

संध्याकाळ

आज बऱ्याच दिवसांनी पहाटे ते फिरायला बाहेर पडले होते. चार वर्षांपूर्वी काका निवृत्त झाल्यानंतर पहाटे एक चक्कर मारण्याची दोघांची सवय झाली होती. अर्थात 'बरोबर' हे नुसतं नावाला होतं - काकांची चालच थोडी जलद होती. अगदी त्यांनी स्वतःही कितीही प्रयत्न केला तरी काकूंच्या चार पावले पुढेच जायचे. ‌मग त्यांच्या लक्षात आलं की काकूंसाठी थांबायचे - पण परत दोन पाच मिनिटात परत पुढे! चोवीस तास बरोबर असल्याने खास बोलण्यासारखं फार काही नसायचं. दोघं आपापल्या विचारात मग्न असायचे. 

पण या दिनक्रमात गेले दीड महिना खंड पडला होता. निमित्त किरकोळीने सुरू झालं होतं. चालताना एका मोटरसायकलवरच्या मुलाचा धक्का लागून काका पडले. अचानक समोर आलेल्या एका मुलीला वाचवायला त्याने ब्रेक मारला, त्यात त्याचा तोल गेला, तो काकांवर येऊन पडला! मुलगा भला होता. त्याने डॉक्टरांकडे जायला मदत केली - पण ते पडणं दोन दिवस पुरवलं! मग ही तपासणी, त्यातून दुसरी असं करत ॲंजिओप्लास्टीपर्यंत वेळ गेली - एका रक्तवाहिनीत स्टेंट टाकावा लागला. त्याचं बाळंतपण वेगळंच. पण काही त्रास होण्याअगोदर प्रॉब्लेम लक्षात आला म्हणून सगळ्यांनी निःश्वास टाकला! 

दोघांचाही आप्त-मित्र परिवार मोठा. येणाराजाणारा बराच पुरवला. आधार वाटला, पण काकूंना आल्यागेल्याचं चहापाणी बघावंच लागलं. त्यामुळे काकूंच्या एका मैत्रिणीने 'आमचं फार्महाऊस आहे जवळच, तुम्ही आठवडाभर का जाऊन येत नाही?' असा प्रस्ताव दिल्यावर दोघांनीही उचल खाल्ली आणि इथे आले होते. फार्महाऊस ठीकठाक होतं. रखवालदाराचं एक कुटुंब व्यवस्था बघायला होतं. त्यामुळे काकूंच्या मागची स्वयंपाकाची कटकट संपली होती. 'अगं शांती!' अशी हाक दिली की पाहिजे ते हजर होत होतं!

दोन दिवस असे सुखात गेल्यावर 'आता आळस फार झाला!' असं म्हणत ते आज सकाळी फिरायला बाहेर पडले. दोघंही आपापल्या विचारात. चालत. पण आज फरक हा होता की काकू काकांच्या पुढे होत्या आणि काकांसाठी त्या थांबत होत्या! 'अहो काही होतंय का? परत जाऊया का?' त्यांनी विचारलं सुद्धा. पण 'छे छे, मी अगदी व्यवस्थित आहे - चल हो तू पुढे' म्हणत काकांनी त्यांना आश्वस्त केलं होतं. फिरताना एकदोनदा तरी काकूंनी परत त्यांना विचारलंच ... 

फार्म हाऊसवर परत आल्यावर चहासाठी हाक मारायला काकू वळल्या तोच शांती पाणी, वाफाळलेले चहाचे कप, आणि बिस्किटे घेउन बाहेर आली. 'म्या पाहिलं तुम्हाला कोपऱ्यावर वळताना. मग ठेवलाच चहा. पण अक्षी वेळ लागला तुम्हाला! चहा थंड नाही झाला ना बघा तेवढ्यात.' म्हणत शांती वळली. 

चहा घेत काकू परत म्हणाल्याच, 'एरवी तुम्ही पुढे जाऊन माझ्यासाठी थांबता. आज उलटं झालं. परत गेल्यावर डॉक्टरांकडे जाऊनच येऊया.' थोडं मंद हसत, काका म्हणाले, 'अगं, मी खरंच ठीक आहे. माझ्या डोक्यात काही चालू असलं ना की मी माझ्याही नकळत मी फास्ट चालतो! मग तू मागे राहीली आहेस हे लक्षात आलं की थांबतो. पण परत तेच. आता मनातले विचार संपलेत. शांत वाटतंय - तेव्हा तुला मी हळू चालतोय असं वाटतंय एवढंच!' 

काकू काही बोलल्या नाहीत पण काका कितीही 'मी ठीक आहे' म्हणाले आणि आता सकाळ असली तरी आपल्या सहजीवनाची संध्याकाळ चालू झालीय एवढं मात्र त्यांना समजून चुकलं! 

अभिजित टोणगांवकर/ऑगस्ट - २०२६

Multiplication of two negative numbers

 Multiplication of two negative numbers

Right at the start – a disclaimer! The idea of representing a number belonging to number set  ℤ  (ℤ = {…, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, …})  as a tuple (a, b) where both a and b belong to Natural numbers  W = {0, 1, 2, 3, 4, …} is not mine! I had read it long ago in some maths related forum and the idea stuck with me. In this notation a number  k ∈ ℤ is represented as (a, b) a,b ∈ W and value of k = b – a.

For this discussion below let’s call this notation P system.  Thus a number in P system

a  = (aL, aR) where aL, aR ∈ W and value of a is (aR – aL).

(For the purpose of readability, I have set font color to RED for the number representation is system P)

The idea is to show that multiplication of two negative numbers is a positive number.

In P system, a positive number is one where aR > aL. The number is zero if aR = aL and number is negative if  aR < aL. Thus aLl numbers in ℤ can be represented by number system P I want to show that multiplication of two negative numbers in ℤ is a positive number in ℤ.

For the purpose of this discussion. I will use additive and multiplicative identity axioms.

Additive identity axiom is:  a + 0 = a.

Multiplicative identity axiom is:  a x 1 = a

Multiplication -1 x -1 = 1 is not an axiom and that is what I want to derive.

Let’s start with properties of number representation in number system P.

 

Property-1: Value of number in P representation does not change if both components of tuple aRe added the same number from ℤ.

That is:   (aL, aR) = (aL + m, aR +m) provided both aL+m and aR+m belong to W i.e. both numbers are positive numbers.  

Addition of two numbers in P:

Let A and B be two numbers in P representation – A is (aL, aR) and B is (bL, bR).

A + B = (aL, aR) + (bL, bR).

A + B = (aL+bL,  aR+bR)

8 + 3 = (2, 10) + (1, 4) = (2+1, 10+4) = (3, 14) = 11

8 + 0 = (2, 10) + (3, 3) = (2+3, 10+3) = (5, 13) = 8

Subtraction of two numbers:

A – B = (aL, aR) – (bL, bR) = (aL – bL, aR – bR).

However, in P representation – the components of the tuple aRe expected to belong to W.  And (aL – bL) or (aR – bR) – can be a number not belonging to W.  

But using the Property-1 – we can rewrite the expression above as:

A – B = (aL, aR) – (bL, bR) = (aL+bR, aR+bL)

(For example: 8 – 3 = (2, 10) – (1, 4)

= (2+4, 10+1)

= (6, 11)

= 5.

Or another 3 – 8 = (1, 4) – (2, 10)

= (1+10, 4+2)

= (11, 6)

= -5

Or another 8 – 0 = (2, 10) – (4, 4)

= (2+4, 10+4)

= (6, 14)

= 14

Or 0 – 8 = (4, 4) – (2, 10)

= (4+10, 4+2)

= (14, 6)

= -8

ALso -8 = (14, 6) = (14-4, 6-4)

= (10, 2)

Thus if A = (aL, aR) then  -A = (aR, aL)

 

Now let’s derive Multiplication:

m . n = m + m .(n - 1)

          = m + m + m .(n -2) Until (n-2) ∈ W

… Thus it is to add number m n times.

Hence, A . B = (aL, aR). (bL, bR)

= (aL(bL, bR), aR(bL, bR

= (aL (bR – bL), aR(bR-bL))

= (aL.bR-aL.bL, aR.bR-aR.bL)

readjusting to ensurebelonginness of both terms of the tuple to  W

= (aL.bR+aR.bL, aR.bR+aL.bL) .. Now both terms belong to W

= ((aR.bR+aL.bL) – (aL.bR+aR.bL))

Let’s check.

              8 x 3 = (2, 10) x (3, 6)

= (2x6+10x3, 10x6+3x2)

= (12+30, 60+6)

= (42, 66)

= 24

Another example:

1 x -1 = (5, 4) x (4, 5)

= (5x5+4x4, 4x5+5x4)

= (41, 40)

= -1

Another:

A x 0 = (aL, aR) x (a, a)

= (aL.a+aR.a, aR.a+aL.a) è Both terms of the tuple are identical – hence:

= 0.

A x 1 = (aL, aR) (a, a+1)

= (aL.(a+1)+aR.a, aL.a+aR.(a+1))

= (aL.a+aL+aR.a, aL.a+aR.a+aR)

Removing common factor from both terms of the tuple:

= (aL, aR)  è Same as A we started with

And finally:

-1 x -1 = (4, 5) x (3, 2)

 = (4x2+5x3, 5x2+4x3)

= (21, 22)

= +1

And generically:

-1 x -1 = (a+1, a) x (b+1, b)

     = ((a+1)b+a(b+1), ab+(a+1)(b+1))

     = (ab+b+ab+a, ab+ab+a+b+1)

     = (ab+ab+a+b+1)-(ab+b+ab+a)

= 1

Thus without making assumption ever that -1 x -1 = +1 we get the desired result.

 This is NOT a rigorous mathematical proof – just a practical one!

Abhijit Tongaonkar/ 6 Aug 2026

प्रेमाचा अर्थ

 प्रेमाचा अर्थ 

विक्रमादित्याने आपला हट्ट सोडला नाही. पिंपळाच्या झाडावर लटकणारे वेताळाचे प्रेत खांद्यावर टाकून तो पुन्हा स्मशानाच्या दिशेने निघाला. प्रेताला स्मशानात पोहोचवताना मौनव्रत धारण करण्याची अट असल्याने तो न बोलता चालत होता. वेताळाला विक्रमादित्याचे मौनव्रत तोडायचे होते. विक्रमादित्याला बोलते करण्यासाठी वेताळ म्हणाला " राजा… तुझ्या सहनशक्तीची व चिकाटीची खरच कमाल आहे. मला स्मशानात पोहोचवण्याच्या प्रयत्नात तुला कित्येकदा अपयश  येवूनही तू पुन्हा पुन्हा चिकाटीने प्रयत्न करतोस. तुला कंटाळा येऊ नये म्हणून तोपर्यंत मी तुला एक गोष्ट सांगतो व तुला काही प्रश्न विचारतो. तू माझ्या प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकला नाहीस तर तुझ्या डोक्याची शंभर शकले होऊन तुझ्याच पायाशी लोळण घेऊ लागतील."

वेताळाने गोष्ट सांगायला सुरवात केली.… 

"एक आटपाट नगर होते. ते महाशृंग राज्याची राजधानी होते. आता महाशृंग या नावाला अर्थ काय, असं विचारायचं नाही. हे नाव आता परत आपण या गोष्टीत ऐकणार नाही. पण राजधानी आहे म्हटल्यावर राज्य‌ पाहिजे, म्हणून आता मला सुचलेलं नाव" वेताळाने विनोद करायचा केप्र (केविलवाणा प्रयत्न!) केला. विक्रमादित्याने त्याकडे साफ दुर्लक्ष केले हे पाहिल्यावर वेताळ पुढे बोलू लागला - "राजा वयोमानानुसार तुझी विनोदबुद्धी कमी होत चालली आहे असे दिसते, नाहीतर तू हसला असतास. असो. तर आटपाट नगर होते. तिथल्या राजाला दोन मुले होती. मोठा चंद्रकांत आणि धाकटी तारका. चंद्रकांत हुशार, रुबाबदार आणि शुरवीर होता. मुख्य म्हणजे त्याचं लग्न झालं होतं आणि राजगादीची त्याची लाईन क्लिअर होती. त्यामुळे तो सुद्धा या कथेत आता येणार नाही! 

तर  तारका. यथावकाश ती उपवर झाली. मग 'एवढ्यात मला नाही बाई लग्न करायचं' वगैरे नाटकं तिने काही दिवस केली. मग राजाने तिला अल्टिमेटम दिला तसा तिने स्वयंवर करण्याचा मानस जाहीर केला. 

तिच्या स्वयंवराच्या घोषणेमुळे राज्यातल्या उपवधू तरुणांमध्ये उत्साह संचारला. तलवारबाजी, नेमबाजी, गदायुद्ध वगैरे कोचिंग क्लासेसवाल्यांनी स्पेशल क्लासेस उघडले. बऱ्यापैकी धंदा करून घेतला. पण तारकेने जो पण जाहीर केला ते ऐकून सगळ्यांचेच धंदे बसले. 

तारका म्हणाली, 'जो युवक माझ्या महालासमोर कमीतकमी बारा महिने चोवीस तास उभा राहून पहारा देत माझ्यावरचे प्रेम मला दाखवेल त्याला मी वरेन." मग कोणी शंका काढली की 'जर दोन युवक यात पास झाले तर?' तेव्हा तारका म्हणाली मग कुणी एक उरेपर्यंत मी वाट पाहीन! उत्तीर्ण होणारा युवक राजाचा घरजावई होणार असल्याने त्याला उत्पन्नाची अट नव्हती पण एकुण तब्येत, minimum पदवीधर असणे, बऱ्यापैकी दिसायला असणे या आणि अशा इतर काही qualifying conditions होत्या. 

'एक वर्ष म्हणजे जरा टू मचच हं' तारकेची एक मैत्रीण कुजबूजलीच. एरवी तिला तारका रागावली असती पण ती म्हणाली, 'तेवढीच लग्नाची कटकट एक वर्ष पुढे! म्हणून ही अट.' 'कसली मेली ही विचित्र अट!' अजून एक मैत्रीण फुदफुदली. 'जो माझ्यावर खरोखरच प्रेम करत असेल तोच माझ्यासाठी हे करेल.' तारका म्हणाली. शेवटी स्वयंवर तिचं होतं. तिचा शब्द शेवटचा होता.

तर पण चालू व्हायचा दिवस उजाडला. बरीच लग्नोत्सुक तरूण गोळा झाले. त्यातले काही रिजेक्ट झाले त्यांनी आरडाओरड करायचा प्रयत्न केला जो चंद्रकांत आणि त्याच्या सैनिकांनी व्यवस्थितच आटोक्यात आणला. तीस एक जण उरले. त्यांच्यासाठी तारकेच्या महालाबाहेर उभं राहण्याची व्यवस्था केली गेली. प्रत्येकाला बसायला एक खुर्ची दिली गेली. 

एका आठवड्यात तिसाचे दहा झाले. सगळे धट्टेकट्टे तरूण होते. नुसती वाट पहात उभं राहणं काही सोपं नव्हतं. दुपारचं उन, पहाटेची थंडी सहन करणं कठीण होतं. बरं प्रश्न बारा महिन्यांपेक्षाही जास्तीचा होता. बरेच जण तिथून निघालेच. दोन महिन्यात दहाचे चार आणि आठ महिन्यांत एकच जण - शशांक - उरला! राजकन्येवरचे त्याचे प्रेम व्यक्त करणाऱ्या कविता लिहून तो तिला पाठवत असे! तारकेबरोबरच्या भावी संसाराची स्वप्ने तो व्यक्त करत असे. पण तारकेकडून काही प्रतिसाद नसे! 

शशांकला माहीत नव्हते पण तारका त्याच्यावर लक्ष ठेवून होती. एका रात्री अचानक आलेल्या वादळपावसातही तो अचल उभा पाहून तिने आपल्या दासी मार्फत त्याला तिच्याही प्रेमाची ग्वाही दिली. त्याचा संयम, सहनशीलता - आणि हे केवळ तिच्यासाठी! 'मला याबाबत फारच आपुलकी पलिकडे काही वाटते' - तिने, खाजगीत, पण त्याच्यापर्यंत पोहोचवला! तर असं सगळं काही आलबेल चालू होतं. तारकेचं लग्न ठरलंच असं लोकांनी ठरवून टाकलं. लग्नात कुठला ड्रेस घालायचा आणि कुठलं स्वस्तातले प्रेझेंट खपून जाईल याचा विचार करायला लागले. 

इकडे राज्यात हवामान गोंधळ नेहमीप्रमाणे चालू होता. अल निनो त्याही काळात होताच. 'पापं वाढलीत जगातली' याखाली हवामानाचे चढउतार ढकलले जात होते. एका रात्री बर्फाळ थंड वारे वाहू लागले. हाडं गोठवून टाकणारी थंडी पडली. राजकन्येला शशांकची काळजी वाटत होती. त्या रात्री ती खिडकीपासून हलली सुद्धा नाही! पण शशांक टिकून राहिला! अचानक झालेल्या हवा बदलामुळे त्याच्याकडे उबदार कपडे नव्हते, पण तरीही तो आपल्या जागेवरून हलला नाही! 

वादळ आलं तसं गेलं सुद्धा. हवा परत मोकळी झाली आणि त्याचबरोबर गेले दहा महिने शशांक जिथे टिकून उभा होता, ती जागा सुद्धा मोकळी झालेली दिसली! 'गेला कुठे हा? पण पूर्ण करायच्या किती जवळ आला होता!' एकच गलका झाला! चंद्रकांताने आपले सैनिक सगळीकडे पाठवले तर तो स्वतःच्याच घरी उद्विग्न मनस्थितीत सापडला! सैनिकांनी त्याला जवळजवळ खेचतंच राजवाड्यात आणलं. 

'राजकन्ये! मी तुमच्याशी लग्न करण्यास उत्सुक नाही!' शशांकने आल्या आल्याच जाहीर केले! 'अरे, गेले साडेदहा महिने तू टिकून राहिलास. मी माझं तुझ्यावरील प्रेम व्यक्त केलं. पण पूर्ण होणे आवश्यक आहे, ती आता केवळ एक फॉर्मॅलिटी आहे. तेव्हा तुझा विचार का बदललाय?' राजकन्या जरा चिडून, पण बरीचशी वैतागून उद्गारली! 'वर्ष'भर पुढे चा तिचा आग्रह - आता 'शक्य तितक्या लवकर' मधे बदलला होता!

पण शशांकने 'थोडा विचार करा, म्हणजे तुम्हालाच समजेल!' असं म्हणत बोलणं बंदच केलं! 

"राजा, शशांकने जरी बोलणं बंदच केलं असलं तरी त्याच्या नकारामागचं कारण तुला नक्की माहीत आहे. तेवढी हुशारी तुझ्याकडे नक्कीच आहे! ती कारणमीमांसा तू सांगीतले नाहीस, तर तुझ्या डोक्याची शंभर छकले होऊन तुझ्याच पायावर पडतील, हे तुला चांगलेच माहीत आहे", प्रेताच्या आत दडलेला वेताळ म्हणाला! 

विक्रमादित्याने एक उसासा सोडला आणि संथ लयीत बोलायला सुरुवात केली. "शशांकने स्वयंवरात भाग घेतला तो बहुधा राजाचा जावई होऊन सुखाचे जीवन जगण्यासाठी. जसजसे दिवस जात गेले तसे त्याला विचार करायला वेळ मिळत गेला आणि राजकन्येविषयी आपुलकी वाटू गेली. एक सुस्वरूप, श्रीमंत आणि समजूतदार जीवनसाथी मिळणार या विचाराने त्याने कष्ट सहन केले. राजकन्येने जेव्हा तिची प्रेमभावना व्यक्त केली तेव्हा मात्र पहिल्यांदा त्याच्या मनात आनंदाबरोबर अपेक्षाही निर्माण झाली! राजकन्याची अट एक वर्षभर तिच्या दारात उभं राहायची होती! बर्फाळ वादळात कुडकुडत तो उभा असताना त्याला गरम कपडे देऊन त्याचा त्रास तिला नक्कीच कमी करता आला असता. पण तसं तिने केलं नाही. राजकन्या शशांकच्या प्रेमाला पात्र नव्हती. 

प्रेम म्हणजे फक्त शब्द नव्हेत तर कृती सुद्धा आली. आपल्या आवडत्या माणसासाठी वाटेल ते करण्याची तयारी हवी. शशांक स्वतः तेच करत होता.  प्रेम म्हणजे तुम्ही तुमच्या प्रिय व्यक्तीसाठी किती त्रास सहन करू शकता याबरोबरच ती व्यक्ती तुम्हाला तुमच्या त्रासापासून किती आणि कशा पद्धतीने वाचवते, वाचवायचा प्रयत्न करते हेही आलं" 

"राजा, तुझ्या बुद्धीची कमाल आहे हे परत एकदा सिद्ध झाले! पण तू बोललास आणि अटीचा भंग केलास. हा मी निघालो." असं म्हणत वेताळ प्रेतासकट तिथून निघाला आणि पिंपळाच्या झाडावर परत लटकू लागला. 

अभिजित टोणगांवकर/ ऑगस्ट - २०२६

विनम्रतेचा वटवृक्ष

 विनम्रतेचा वटवृक्ष

“महापुरे झाडे जाती, तेथे लव्हाळे वाचती!” ज्या मराठी मुलाने/मुलीने MCQ च्या पलिकडे मराठीचा अभ्यास केला आहे, निबंध वगैरे लिहिले आहेत, त्या प्रत्येकाने/कीने ही म्हण एकदा तरी नक्की वापरली आहे. अर्थ सोपा आहे - महापूराच्या पाण्याच्या लोटाने ताठ उभे असलेले, वाकू न शकणारे वृक्ष मुळासकट उखडले जातात तर गवताची पाती पाण्याबरोबर वाकल्याने तग धरून राहतात! अंगी नम्रता असेल तर मोठ्या संकटातूनपण बाहेर पडता येते हे सांगण्याचा उद्देश! 

पण वृक्ष हा मानी असतो, ताठ असतो - हे यात अंतर्भूत आहे. महापूर असो वा नसो, वृक्ष न वाकणाराच! मग एखादा वृक्षासारखा उंच असूनही वाकणारा असेल तर? ज्ञानेश्वरी वाचताना वारंवार याचा प्रत्यय येतो. वयाच्या सोळाव्या वर्षी अमृतानुभव सांगणारे ज्ञानेश्वर - थोरच. तिथे काही वाद नाहीच. पण तरीही ज्ञानेश्वरीत ठायी ठायी ज्ञानेश्वरांनी 'मी सर्वज्ञानी नाही! मी जरी हे सांगतो आहे तरी माझ्याही पेक्षा माझे गुरू थोर आहेत. किंबहुना त्यांच्या शिकवणीमुळेच मी हे करू शकत आहे', अशी ग्वाही माउली वारंवार व्यक्त करतात. 

अगदी ही पहिल्या अध्यायातील ओवी क्रमांक ६३ बघा: 

हे सलगीं म्यां म्हणितले । चरणां लागोनि विनविलें ।

प्रभू सखोल हृदय आपुलें । म्हणऊनियां ॥१-६३॥

    माऊली आपले गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांना वंदन करत आहेत आणि ग्रंथ लिहिण्याची अनुज्ञा (परवानगी) मागत आहेत. गुरूंचे मोठेपण सांगताना आणि स्वतःची लीनता व्यक्त करताना ते अत्यंत प्रेमाने आणि हक्काने गुरूंच्या चरणी लीन झाले आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, मी आतापर्यंत जे काही बोललो, ती कोणतीही प्रौढी किंवा अहंकार नसून, केवळ तुमच्या चरणांशी असलेली माझी 'सलगी' म्हणजेच लडिवाळपणा, प्रेम आणि हक्क आहे.  मी तुमच्या चरणांवर डोके ठेवून ही विनंती करत आहे. हे प्रभू (गुरूमाऊली), तुमचे हृदय अथांग आणि गंभीर आहे. समुद्राप्रमाणे तुमच्याजवळ अगाध क्षमा आणि प्रेम आहे. माझ्याकडून बोलण्यात काही कमी-जास्त किंवा धीटपणा झाला असेल, तरी तुमचे हृदय इतके विशाल आहे की तुम्ही माझ्या या लडिवाळपणाचा कौतुकाने स्वीकार कराल, हा मला पूर्ण विश्वास आहे. इथे ज्ञानेश्वर महाराजांची अथांग नम्रता दिसून येते. ज्ञानाचा सागर' असलेले माऊली आपल्या गुरूंसमोर किती लहान होतात आणि अत्यंत प्रेमाने आपल्या चुका पदरात घेण्याची विनंती करतात, हे या ओवीतून शिकण्यासारखे आहे.

आता नवव्या अध्यायाच्या सुरवातीच्या या दोन ओव्या पहा: 

परि प्रौढी न बोलें हो जी । तुम्हां सर्वज्ञांचां समाजीं ।

देयावें अवधान हे माझी । विनवणी सलगीची ॥९-२॥

    हे संतांनो, मी तुमच्या सर्वज्ञांच्या सभेमध्ये कसल्याही गर्वाने किंवा मोठेपणाने बोलत नाही. तुम्ही माझे म्हणणे ऐकून घ्या, ही माझी अत्यंत नम्र आणि लाडाची विनंती आहे.

कां जे लळेयांचे लळें सरती । मनोरथाचे मनौरे पुरती ।

जरी माहेरें श्रीमंतें होती । तुम्हा ऐसी ॥९-३॥

    जसा एखादा लाडका बालक आपल्या माहेराशी किंवा आईशी जसा हट्ट करतो आणि त्याचे सगळे लड पुरवले जातात, तसेच तुमचे ज्ञानभांडार अफाट व श्रीमंत असल्याने मी तुमच्यासमोर माझ्या मनातील हट्ट मांडत आहे. 

    लक्षात घ्या, गीतेवरील पहिल्या आठ अध्यायांवरची टीका यावेळपर्यंत पूर्ण झालेली होती - माऊलींच्या प्रतिभेचा, गाढ अभ्यासाचा आवाका सगळ्यांच्याच आतापावेतो लक्षात आला असणार! तरी सुद्धा समोर बसलेल्या विद्वान तसेच जनसामान्यांचा आदर करत माऊली आपली नम्रता व्यक्त करत आहेत. किती अजून उदाहरणं देऊ? ज्ञानेश्वरीचे अभ्यासक अजून शंभर उदाहरणे - याही पेक्षा जास्त परिणामकारक देतील. पण माझा काही तेवढा अभ्यास नाही.

    या बाबतीतल्या दोन ओव्या मात्र माझ्या फारच आवडीच्या आहेत दोन्ही ओव्या अठराव्या अध्यायात शेवटी शेवटी येतात. म्हणजे गीतेतल्या शेवटच्या श्लोका वरचे भाष्य माऊलींनी पूर्ण केलेलं आहे, आता संपूर्ण ग्रंथ संपल्यानंतर माऊलींच्या मनात येणारे विचार आणि एक काम छान पद्धतीने पूर्ण झाल्याचा आनंद व्यक्त करत असण्याच्या या ओव्या आहेत. त्यातली एक ओवी ही पसायदानाच्या सुरुवातीला येते. ती अशी -

किंबहुना तुमचे केले ।धर्मकीर्तन सिद्धी नेले ।

आता माझे जे उरले । पाईकपण ॥ १८- १७९३॥

    ही ओवी वाचताना माझ्या डोळ्यासमोर एक प्रसंग येतो. माऊली पैसाच्या खांबाला टेकून बसलेले आहेत. थोडासा विचार करत, एक एक ओवी सांगत आहेत. शेजारी सच्चिदानंद बाबा आपली लेखणी घेऊन सज्ज आहेत. समोर श्रोतृवृंद बसला आहे. त्यात विद्वान मंडळी आहेत. नेवाश्यातली सर्वसामान्य शेतकरी मंडळी आहेत. पुढच्याच रांगेत पण अगदी समोर नाही, डावीकडे निवृत्तीनाथ महाराज आहेत. त्यांच्या शेजारी सोपानदेव. बायकांमध्ये पुढच्या रांगेत मुक्ताबाई  बसलेल्या आहेत. सगळेजण तल्लीन होऊन ऐकत आहेत, आणि ही ओवी म्हणण्याच्या आधी ज्ञानेश्वर महाराज निवृत्तीनाथांकडे थोडेसे वळत, हात जोडीत म्हणत आहेत, 'किंबहुना तुमचे केले, धर्म कीर्तनासिद्धी नेले". माऊली म्हणत आहेत की, 'हे गुरुदेवा, तुमच्या आज्ञेमुळे, तुम्ही दिलेल्या ज्ञानामुळे, जे काही मला मिळालं होतं त्यातून मी हे धर्म कीर्तन केलं.' गीते सारख्या उपनिषदांचे सार असलेल्या ग्रंथावरची टीका, एक स्वतःचा ज्ञानमार्गावरचा एक विचार या भाष्यातून या सोळा वर्षाच्या मुलाने संपूर्ण केलेला आहे. हा वेळेतो साडेआठ हजार ओव्या लिहून झालेल्या आहेत. आणि तरीसुद्धा माऊली आपल्या गुरूंकडे वळून म्हणतात की, 'अहो, हे फक्त तुम्ही आणि तुमच्यामुळे झालं! आता जे माझ्याकडे उरलं आहे, सगळं सांगून झाल्यावर - ते म्हणजे तुमचं शिष्यत्व. या पलीकडे माझ्याकडे आता काहीही नाही. इतका मी लीन दिन आहे.'

    यावरती ज्ञानेश्वर माऊलींच्या नम्रतेचा मी आणखीन काय वर्णन करू? अशीच आणखीन एक ओवी ही या ओवीच्या काही ओव्या आधी येते. त्यात माऊली म्हणतात

राजहंसाचे चालणे  ।  जगी जालिया शहाणे ।

म्हणून काय कवणे  ।   चालावीचे ना  ॥ १८-१७१४॥

    शब्दार्थ साधा आहे राजहंसाचे चालणे मोठं डौलदार असतं, पण म्हणून इतर प्राण्यांनी, इतर पक्षांनी चालूच नाही असं आहे का? अर्थातच माऊली म्हणतात की मी कदाचित फार मोठा विद्वान किंवा  प्रकांड पंडित नसेनही, पण म्हणून मला जे काही सांगायचं आहे ते सांगण्याचा हक्क नसावा का?  म्हणजे या माणसाची विनम्रता बघा. तिथे समोर बसलेल्या काय, त्यांच्या कालखंडा पासून आता सात शतके गेली, पण त्यांच्या इतका प्रतिभावान अजून पुढे आलेला नाही.  इतका ज्ञानी माणूस झाला नाही. तरीसुद्धा माऊली मात्र काय म्हणतात? 'मी एक साधा माणूस आहे, पण मला काहीतरी सांगायचे आहे, ते मला सांगू द्या!'  

    काही लोकांचा विनम्रपणा मानभावी वाटतो. शब्द आणि वर्तन यात काहीतरी गफलत असते. जरी शब्द नम्रतेचे असले तरी त्या काही आढ्यता वाटत राहते - माऊलींचे शब्द त्याउलट खरे वाटतात. ही मोठी व्यक्ती प्रत्यक्षात अतिशय कनवाळू असणार असे वारंवार वाटत राहते. हा अगदी मनाच्या आतून येणारा नम्रभाव कणभर तरी आपल्या अंगी यावा असं वारंवार वाटत राहतं! 

    विनम्रता म्हणजे स्वतःकडे कमीपणा घेणे का? मानसशास्त्र काही वेगळेच सांगते. ज्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल, स्वतःच्या कौशल्याबद्दल, ज्ञानाबद्दल, कर्तृत्वाबद्दल अभिमान असतो, विश्वास असतो, मला काय माहित आहे आणि काय नाही याची जाणीव असते,  तीच व्यक्ती विनम्र असू शकते. त्या व्यक्तीलाच विनम्र असणे परवडते! अश्या व्यक्तीला 'मी कोणी महान आहे' अशी बतावणी करण्याची जरुरी नसते. अश्या व्यक्ती समोरच्याला ती 'आहे तशी' स्वीकारू शकतात. ज्ञानेश्वरी सांगताना माउलींना याची जाणीव नक्की झाली असणार आणि तरीही त्यांच्या विचारातून ओवी येते - 'किंबहुना तुमचे केले ...' आणि 'परि प्रौढी न बोलें हो जी ..'. एका सशक्त आत्मविश्वासातून येणारे हे विचार आहेत. त्यांना कुणालाच काही सिद्ध करून दाखवायचे नव्हते. आपले गुरु निवृत्तीनाथ यांच्याशिवाय कुणाच्याच पसंतीची इच्छा नव्हती. माझ्या गुरूंनी मला स्वीकारावे एवढीच त्यांची अपेक्षा होती.

    मी मोठा आहे, जास्त ज्ञानी आहे हे माहित असूनही अहंकार नाही, इतरांना कमी लेखणे नाही, माझ्याकडचे ज्ञान इतरांना देऊन मी माझयासाठीच स्पर्धक तर तयार करत नाही ना - ही भीती नाही, उलट मी देतो ते तुम्ही घ्या आणि पुढे न्या हा विचार आहे - त्यातून आत्मविश्वास येतो.  त्यातून अंगात विनम्रता येते. 

    विनम्रतेचं यापेक्षा जास्त उदाहरण काय असावं? या प्रकारची विनम्रता कणभर तरी आपल्या अंगी यावी यासाठी आता अट्टाहास करायचा. 'शेवटचा दिस' गोड होवो अथवा न होवो, पण तोपर्यंत अशी विनम्रता थोडी तरीअंगी यावी हे मात्र मागणं मी नक्की मागेन! 

अभिजित टोणगांवकर / ऑगस्ट २०२६

बुद्ध आणि वाघोबा

 बुद्ध आणि वाघोबा

माझ्या हातातला वाघोबा आता शांत होत होता. कालची रात्र भूक आणि झोप यांच्यात गल्लत करत महाशिवरात्र आणि हरतालिका एकत्र आपल्या आई-बाबांबरोबर मनवली होती. दोघंही थकले होते. बाबाला तर कामावर जाणं भाग होतं - आईने पार्सल आजीकडे दिलं आणि मग तिच्याकडून माझ्याकडे आलं! "बघ जरा तिच्याकडे. मी स्वयंपाकाचं बघते" - असं म्हणत शांत होत आलेलं वाघोबाचं गाठोडं माझ्याकडे आलं होतं. 

हात बदलल्यामुळे म्हणा किंवा हवेतही थोडी थंडी होती म्हणून म्हणा, वाघोबाने माझ्याकडे आल्यावर जरा चुळबुळ केली. आळोखेपिळोखे दिले, पण भोंगा पसरला नाही. टकटक नजरेने वाघोबा मला न्याहाळत राहिला. मी असंबद्ध बडबड करत राहिलो (चयकोबाच्या मते मी नॉर्मलच बोलत होतो! असो.) वाघोबा थोडा वेळ ती ऐकत, माझ्याकडे कंटाळलेल्या नजरेने बघत, त्याच्याही नकळत झोपी गेला! 

गौरी देशपांडे यांच्या उत्खनन कादंबरीत त्यांनी स्पॅनिश कवी बोर्हेजच्या कवितेचं रुपांतर दिलंय - 

      "चांदण्यात वाघ, सोन-काळा,

        बघतो नख्या आपल्या.

        पत्ताच नाही त्याला

        की, पहाटे भल्या

        खतम केलंय त्यांनी एका माणसाला!" 

आमच्या या वाघोबाने कुणाला खतम नव्हतं केलं पण दुधासाठी आणि झोपेपायी दंगा मात्र घातला होता आणि आता दमून निवांत विसावला होता! 

मग मीही सोफ्यावर बसून त्या शांत चेहऱ्याकडे बघत राहिलो. त्या घटकेला माझ्या जगात सोफा, शांतता आणि हातातलं ते निवांत पहुडलेलं बंडल - एवढंच होतं. वाघोबाच्या चेहेऱ्यावर अतीव शांतता होती. बघताबघता वाघोबाचा बुद्ध झाला होता. शांत मंद श्वास. पूर्णतया relaxed चेहरा. गोबऱ्या गालात लपू पाहणारं नकटं नाक आणि लयबद्ध श्वासाबरोबर कळत नकळत थरथरणारी तितकीच नाजूक जिवणी! आपल्या चिमुकल्या विश्वातल्या सगळ्या काळज्या, चिंता आपल्या आजोबावर सोपवून तो सानुला जीव निश्चिंतपणे माझ्या आश्वासक कुशीत झोपून गेला होता! आणि मीही मोबाईल बाजूला ठेवून, त्या शांत चेहऱ्याकडे बघत होतो. ध्यान करतानाही कधी मिळाली नाही अशी अतीव विचारहीन शांतता माझ्याही मनावर अलगद पसरली होती. मी झोपलो नव्हतो तरीही शांत झोपेमुळे मनाला येणारी तरतरी मी अनुभवत होतो. 

किती वेळ आम्ही असे बसलो होतो कोण जाणे, पण आता परत बाळाची चुळबुळ सुरु झाली. शांत चेहऱ्याची घडी विस्कटली. अधूनमधून कपाळावर आठ्या, मधूनच ओठ वाकडे व्हायला लागले. माझ्या आणि त्या बालबुद्धाच्याही नकळत एक अर्धाच क्षणासाठी 'क्यॅंव' झालं! त्या अनपेक्षित आवाजाने बाळ स्वतःच दचकलं. वाघोबाने बुद्धाला बाजूला करत परत अवतार घ्यायचं ठरवलं असावं! ते 'क्यॅंव' आजीने अचूक टिपलं आणि लगबगीने बाहेर येत माझ्या हातात दुधाची बाटली ठेवली. नजरेनेच 'दे तिला' असा इशारा करत ती परत स्वयंपाकघरात गायब झाली. 

परत जेव्हा वाघोबाने 'क्यॅंव' केलं तेव्हा मी बाटली वाघोबाच्या तोंडाजवळ आणली, बेसावध हरणावर झडप घालावी तशी वाघोबाने हपापलेपणे दुध प्यायला सुरुवात केली. भुक संपली तशी तेवढ्याच जोशाने बाटली झटकत डोळे चोळायला सुरुवात केली - पण मी जागा होतो! चपळाईने उभं करत वाघोबाची पाठ चोळली, तर गपगपा मिटणाऱ्या डोळ्यांनीच एक  छोटी डरकाळी पोटातून बाहेर पडली. आता झोपायच्या मार्गातले  सगळे अडथळे दूर झाले! भूक निमाली. किलकिल्या डोळ्यांनी आजोबा जागा आहे याची वाघोबाने खात्री करून घेतली आणि परत बुद्धरूप घेत तो ध्यानस्थ झाला!

'वाघोबा झोपणार कधी' आणि 'बुद्ध उठणार कधी', या दोन प्रश्नांभोवती आमचं घर फिरतंय. आणि आपण करत असलेल्या गोंधळाबद्दल सर्वस्वी अनभिज्ञ असणारं आमचं बाळ, कणामासांनी वाढतंय!

अभिजित टोणगांवकर/ जुलै २०२६